Thu hoạch lanh để làm nguyên liệu dệt vải

Sợi lanh đi cùng đời người

Xã Lùng Tám mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Lùng Tám, Thái An và Đông Hà thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang cũ. Không gian của Lùng Tám vì thế cũng rộng hơn, nhưng làng nghề dệt lanh lâu đời của người Mông vẫn là một trong những dấu ấn văn hóa đặc trưng của vùng đất này.

Không ai nhớ người Mông ở Lùng Tám trồng lanh, dệt vải từ bao giờ. Chỉ biết ở đây, việc biết làm lanh gần như là một phần trong cuộc sống của những người phụ nữ. Những bé gái lớn lên bên mẹ, bên bà, nhìn cách tước lanh, nối sợi, se sợi rồi dần học nghề lúc nào không hay. Kinh nghiệm cứ thế được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Sợi lanh đối với người Mông không chỉ là nguyên liệu để dệt vải, may trang phục. Vải lanh còn hiện diện trong những nghi lễ quan trọng của đời người, gắn với quan niệm về gia đình, dòng họ và tổ tiên. Theo tín niệm truyền thống, người qua đời được mặc trang phục bằng lanh với mong muốn tìm được đường trở về với tổ tiên. Người con gái Mông khi lấy chồng mang theo những tấm vải và những bộ trang phục lanh như một phần của hồi môn.

Sợi lanh được se thủ công trước khi đưa vào dệt

Để có được một tấm vải lanh, phải trải qua rất nhiều công đoạn. Sau khi thu hoạch, cây lanh được phơi khô rồi tước lấy vỏ. Những bó lanh tiếp tục được giã để loại bỏ phần bột, làm sợi mềm và dai hơn. Từng đoạn sợi ngắn sau đó được khéo léo nối với nhau sao cho chỗ nối không tạo thành mấu, rồi se và cuộn lại thành những con sợi lớn. Người phụ nữ Mông thường tranh thủ nối lanh khi đi đường, lúc nghỉ tay hay sau khi công việc nương rẫy đã xong. Công việc tỉ mẩn ấy cứ lặp lại mỗi ngày để có đủ sợi cho một tấm vải. Trước khi đưa lên khung cửi, sợi lanh còn được luộc nhiều lần bằng nước tro bếp và một lần với nước sáp ong để sợi trắng và mềm hơn. Từ những sợi lanh mảnh, qua mỗi lượt thoi, tấm vải trắng dần thành hình.

Một trong những công đoạn cầu kỳ và đòi hỏi nhiều sự khéo léo nhất là tạo hoa văn trên vải. Người phụ nữ Mông dùng chiếc bút vẽ thủ công làm từ thanh tre, đầu gắn lá đồng mỏng, chấm vào sáp ong được đun nóng rồi đưa từng nét trực tiếp lên mặt vải lanh trắng. Từ những đường nét ban đầu, các hình tam giác, xoắn ốc, đồng tiền, chữ thập, chân chim… dần nối tiếp nhau thành những mảng hoa văn đặc trưng.

Nhìn những người phụ nữ Mông vẽ sáp ong trên mặt vải có vẻ nhẹ nhàng, nhưng đến khi tự tay trải nghiệm, nhiều du khách mới thấy công việc này không hề đơn giản. Lượng sáp lấy vào đầu bút phải vừa đủ, sáp phải chảy đều để đường vẽ liền nét, không bị loang. Bàn tay vì thế phải vừa chắc vừa khéo léo trong từng chuyển động. Dù không có mẫu in sẵn, những hoa văn quen thuộc vẫn được người phụ nữ Mông tỉ mẩn vẽ hoàn toàn bằng tay. Đường nét có thể không đều tăm tắp, những chi tiết nhỏ trên mỗi tấm vải cũng có thể khác nhau, nhưng chính những khác biệt ấy làm nên nét riêng của mỗi sản phẩm thủ công. 

Sau khi vẽ sáp ong, vải được đem nhuộm chàm. Qua nhiều lần nhuộm và phơi, màu chàm dần đậm lên, trong khi những phần đã phủ sáp không bắt màu. Khi sáp được loại bỏ, các đường hoa văn sáng màu hiện rõ trên nền vải chàm. Với những bộ trang phục cầu kỳ, người phụ nữ Mông có thể mất nhiều tháng để hoàn thành các công đoạn này.

Lùng Tám được nhiều du khách biết đến hơn khi nghề dệt lanh từng bước vượt ra khỏi phạm vi mỗi gia đình. Năm 2001, Hợp tác xã Dệt lanh Lùng Tám ra đời với 10 phụ nữ tham gia. Người khởi xướng và gắn bó với Hợp tác xã từ những ngày đầu là bà Vàng Thị Mai. Từ mong muốn giữ nghề và tạo thêm việc làm cho phụ nữ Mông, bà Mai cùng những người phụ nữ trong bản đã phát triển sản phẩm, đưa vải lanh Lùng Tám đến với những thị trường rộng hơn.

Đến nay, Hợp tác xã đã phát triển thành 9 tổ sản xuất, tạo việc làm cho hàng trăm phụ nữ Mông trong vùng, trong đó nhiều người nhận nguyên liệu về làm ngay tại nhà. Sản phẩm lanh Lùng Tám cũng đã vượt khỏi những phiên chợ vùng cao, có mặt tại hơn 20 quốc gia, trong đó có các thị trường châu Âu và Mỹ. Nghề từng chủ yếu phục vụ nhu cầu của mỗi gia đình nhờ đó đã trở thành một sinh kế, giúp nhiều phụ nữ có thu nhập ngay trên quê hương mình.

Bên cạnh trang phục truyền thống, vải lanh ngày nay được làm thành nhiều sản phẩm như khăn, túi, ví, vỏ gối, đồ lưu niệm và đồ trang trí, phù hợp hơn với nhu cầu của thị trường và du khách. Mẫu mã, kiểu dáng có thể thay đổi, nhưng những công đoạn từ làm sợi, dệt vải đến nhuộm chàm, tạo hoa văn vẫn dựa trên kỹ thuật truyền thống.

Phát triển du lịch từ nghề truyền thống

Từ Cổng trời Quản Bạ phóng tầm mắt về phía dòng sông Miện, có thể thấy những mái nhà của Lùng Tám thấp thoáng giữa những lớp núi đá. Ngôi làng nằm trong một thung lũng có sông Miện chảy qua, xen giữa núi non là ruộng nương và những nếp nhà nép bên sườn đồi. Giữa miền đá tai mèo trùng điệp, màu xanh của cây cối, ruộng nương trải dài tạo nên một Lùng Tám vừa vừa yên bình vừa ngập tràn sức sống.

Đến đây, du khách có thể tận mắt xem những người phụ nữ Mông làm lanh ngay trong bản. Các công đoạn tước sợi, se lanh, dệt vải, vẽ sáp ong, nhuộm chàm… đều có thể quan sát trực tiếp. Du khách cũng có thể thử làm một vài công đoạn dưới sự hướng dẫn của người dân địa phương. Điều thú vị là trải nghiệm ấy không tách khỏi cảnh quan và cuộc sống của bản làng.

Một chiếc túi vải lanh đặt trên quầy hàng có thể ban đầu chỉ khiến người ta chú ý bởi màu sắc hay hoa văn. Nhưng sau khi đã nhìn những bó lanh ngoài nương, thấy người phụ nữ nối từng đoạn sợi nhỏ, ngồi hàng giờ bên khung cửi rồi cúi sát xuống mặt vải để đi từng nét sáp ong, người ta sẽ hiểu hơn công sức và sự khéo léo gửi trong món đồ mình chọn mua hoặc mang về làm quà.

Với những người phụ nữ ở Lùng Tám, khi sản phẩm làm ra có người tìm mua, nghề truyền thống cũng có thêm điều kiện để duy trì. Những kỹ năng vốn được trao truyền trong mỗi gia đình giờ đây còn giúp tạo việc làm và thu nhập. Người phụ nữ có thể mưu sinh ngay tại quê nhà, còn lớp trẻ có thêm lý do để học lại những gì bà và mẹ mình từng làm. Bằng việc giữ nghề và đưa nghề dệt lanh đến gần hơn với du khách, những người phụ nữ Lùng Tám cũng đang góp phần tạo thêm những trải nghiệm văn hóa cho du lịch địa phương.